Formaldehydevrije koel- en smeermiddelen

Geplaatst: 14-09-2018

FORMALDEHYDEVRIJE KOEL- EN SMEERMIDDELEN

INTERESSANT VOOR PRODUCENT EN OF GEBRUIKERS?

Uit onderzoek is vastgesteld dat onder andere de stoffen boorzuur en formaldehyde(donoren) nefast zijn voor het milieu en de gezondheid van de mens. Ze kunnen namelijk op langere termijn kanker veroorzaken. Om die reden is het vanaf 1 december 2018 voor producenten van waterige koelsmeervloeistoffen, waarin deze stoffen zijn toegepast, verplicht om deze producten zwaarder te etiketteren. Op basis van deze aankomende verplichting hebben de producenten niet stilgezeten, maar diverse alternatieven ontwikkeld. Ontwikkelingen die óók de aandacht van de eindgebruiker vragen.

Ing. M. de Wit-Blok

Koelsmeervloeistoffen zijn samengesteld uit een groot aantal verschillende stoffen die ieder hun bijdrage leveren aan de gewenste eigenschappen van de koelsmeervloeistof. Daarbij gaat het niet alleen om het koelend en smerend vermogen, maar bijvoorbeeld ook om de houdbaarheid van deze producten en eindverdunningen. Die houdbaarheid is onder meer afhankelijk van de mate waarin de bacteriegroei kan plaatsvinden. Van oudsher worden aan deze koelsmeermiddelen dan ook stoffen als formaldehyde en boorzuur toegevoegd, die de bacteriën vernietigen of afschrikken en onschadelijk maken. Prima eigenschappen dus voor het product –boorzuur beschermt tevens tegen roest en draagt bij aan de stabilisatie van de zuurgraad – maar ongezond voor de mens.

GEZONDHEIDSKWESTIE

Uit wetenschappelijk onderzoek is bijvoorbeeld gebleken dat formaldehyde kankerverwekkend is en dat boorzuur diverse allergische reacties kan opwekken. Op basis van deze uitkomsten is formaldehyde door de ECHA (Europees Agentschap voor Chemische Stoffen in Helsinki) geclassificeerd als ‘carcinogeen’, waardoor hij valt onder de groep CMR-stoffen. Hierbij staat CMR voor Carcinogenic, Mutagenic, Toxicto Reproduction, dus kankerverwekkend, mutageen (beschadiging van DNA) en giftig bij voortplanting. Tevens zijn de stoffen geclassificeerd onder SVHC (Substance of Very High Concern, oftewel: zeer zorgwekkend en ongezond). Deze classificering wordt onder meer binnen het door het ECHA geïnitieerde REACH gehanteerd om stoffen die gevaarlijk zijn voor mens en milieu, zodanig in te delen dat het risico op milieu- en gezondheidsschade is geminimaliseerd. De wetgeving gold daarbij in eerste instantie voor stoffen waarvan een producent jaarlijks meer dan 100 ton produceert, maar vanaf 1 juni 2018 geldt deze regelgeving voor productiehoeveelheden vanaf 1 ton. Dit betekent dat de betreffende producenten deze stoffen moeten registreren en hun afnemers volledig moeten informeren over de gezondheids- en milieurisico’s die samenhangen met het opslaan, handelen, gebruiken en afvoeren van de betreffende stof. In de praktijk betekent dit dat alle producenten van smeermiddelen sinds die datum aan REACH moeten voldoen.

STRENGER LABELEN

Maar er gebeurt meer met betrekking tot formaldehyde en formaldehydedonoren. Naast registreren en informeren is er binnen REACH ook sprake van autorisatie, waarbij de stoffen die gevaarlijk zijn voor mens of milieu, worden gekoppeld aan eventuele beheersmaatregel en of – in het ergste geval – een verbod op het gebruik ervan. Bij de zojuist genoemde stoffen gaat het in Nederland en België nog niet zover dat ze verboden worden (in Frankrijk is dat wél het geval en in Nederland is dit – zoals het er nu naar uitziet – vanaf 2023), maar de aanduiding op de verpakking wordt wezenlijk strenger, zoals ook opgenomen in de CLP-verordening. Concreet zullen door de herclassificering smeermiddelen die een bepaald (laag) percentage van deze stoffen bevatten, vanaf december 2018 worden gelabeld conform de afbeeldingen in fig. 1.
Daarbij staat het linkericoon voor GHS-08-stoffen (schadelijk voor de gezondheid) en het tweede label voor GHS-07 (schadelijk). GHS is de afkorting van Globally Harmonised System of Classification and Labelling of Chemicals.

GHS08-producten kunnen op termijn schade opleveren, bijvoorbeeld door overgevoeligheid bij inademing, maar ook door de kankerverwekkende eigenschappenen het feit dat er een kans bestaat op een chemische longontsteking wanneer het betreffende product wordt ingeslikt. Dit symbool is vooral belangrijk om in acht te nemen omdat de effecten niet meteen merkbaar zijn, maar pas op langere termijn tot schade aan de gezondheid kunnen leiden.

GHS07-producten staan bekend als ‘schadelijk’, waarbij het symbool vooral een waarschuwende werking heeft voor onder meer huid- en oogirritatie of een tijdelijk narcotische (bedwelmende) werking.

ALTERNATIEVEN

Nu heeft de aangepaste REACH-wetgeving niet alleen gevolgen voor de handelingen die producenten moeten verrichten bij bestaande producten. Belangrijker is dat zij goed begrijpen waaróm de verscherping is doorgevoerd, en hierop reageren door bij de ontwikkeling van nieuwe producten wezenlijk anders om te gaan met deze stoffen. Met andere woorden: het heeft de voorkeur om deze stoffen níet meer te gebruiken en op zoek te gaan naar alternatieven.

Henry van Haeff (2-S Service & Specialties):
“Hierbij heb je grofweg drie keuzes. Je kunt eenvoudig de stoffen úit je producten halen en accepteren dat het koelsmeermiddel hiermee minder biostabiel is, je kunt kiezen voor alternatieve stoffen als bactericides, maar je kunt ook je producten opnieuw ontwikkelen en daarbij gebruikmaken van nieuwe technologieën om biostabiliteit te garanderen.”

Eliminatie

Wanneer producenten kiezen voor het elimineren van boorzuur en formaldehyde uit hun producten, dan accepteren zij in principe de lagere stabiliteit en hiermee kortere houdbaarheid.
Het voordeel van deze aanpak is een relatief eenvoudige en goedkope oplossing, maar voor de gebruiker betekent het dat hij maatregelen moet nemen om de kwaliteit van het koelsmeermiddel zo lang mogelijk op niveau te houden. Dat kan hij bijvoorbeeld doen door te investeren in oplossingen die bacteriegroei tegengaan, zoals een ‘skimmer’ om de lekolie te verwijderen. Ook het uitvoeren van meer periodieke controles levert een bijdrage aan het monitoren van de oliekwaliteit en hiermee het behoud ervan. Tot slot bestaat de mogelijkheid om andere additieven toe te voegen die bacteriën doden, maar daarmee is de eindgebruiker wat de gezondheids technische aspecten betreft, waarschijnlijk weer bij ‘af’.

Alternatieve stoffen

Naar aanleiding van de zoektocht naar alternatieven voor boorzuur en formaldehyde leert de praktijk dat producenten uitkomen bij stoffen die uiteindelijk nog steeds ongezond en agressief zijn.

Henry van Haeff: “Er bestaat bijvoorbeeld een groot aantal conserveermiddelen die in de cosmetica worden toegepast, maar ook met grote regelmaat in koelsmeervloeistoffen worden gebruikt. Deze stoffen vallen onder de groep van ‘isothiazolinonen’. Bijzonder is dat deze stoffen weliswaar zijn goedgekeurd, maar toch allergische reacties kunnen veroorzaken. Het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu) constateerde dat zelfs 23 % van de proefpersonen klachten kreeg bij blootstelling aan deze stoffen. Kortom: volgens REACH mág je deze stoffen toepassen in koelsmeermiddelen, maar loop je alsnog de kans dat medewerkers allergisch reageren middels bijvoorbeeld contactallergie, waarbij zich eczeem of blaren kunnen vormen.”

Nieuwe technologieën

De beste oplossing is dus om nieuwe technologieën te ontwikkelen waarbij het gebruik van bactericiden überhaupt niet langer nodig is. Onder andere Castrol ontwikkelde producten die geen boorzuur, biociden of formaldehyde afgevende verbindingen bevat. Hetzelfde geldt voor Quaker Chemical.

Johan Hooijman, directeur van de wereldwijde afdeling R&D van Quaker: “Vanaf het moment dat bekend was dat de stoffen schadelijk zijn, is er binnen ons bedrijf onderzoek gedaan naar alternatieven. Daarbij is een compleet pakket ontwikkeld voor uiteenlopende verspanende bewerkingen van zowel ferro- als non-ferrometalen. De toegepaste chemische technologie is compleet anders dan de technologie die we gebruikten bij de producten die boorzuur en formaldehyde bevatten, maar de toepassing is uiteindelijk praktisch hetzelfde. Dit levert voor de gebruiker het voordeel op dat hij in principe eenvoudig kan overstappen op de nieuwe producten zonder hiervoor nog noemenswaardige maatregelen te treffen.”

Henry van Haeff: “Wanneer je kiest voor nieuwe technologieën, probeer je in de koelvloeistof een klimaat te creëren waar bacteriën, schimmels en gisten eenvoudig niet kunnen groeien. Daarvoor kies je een pH-waarde die zodanig hoog (basisch) is dat je dit effect bereikt zónder dat de kans op ontvetting en irritatie van de huid bestaat. Naast de gewenste biostabiliteit heeft de hogere zuurgraad ook andere voordelen zoals een betere afspoelbaarheid. Ook hier gelden dus neveneffecten voor de eindgebruiker, maar in dit geval positieve.”.

Metallerie 2018 

Het GHS08 en GHS07 symbool moeten verplicht worden afgebeeld op koelsmeermiddelen waarin zich een specifiek (laag) percentage van boorzuur en formaldehyde bevindt. Hiermee geeft de fabrikant de gezondheidsrisicos aan (fig. 1)

 

Bron: www.metallerie.pmg.be Metallerie • 1807

 

« Nieuws overzicht